Lesbijski aktywizm, kultura i towarzyskość na przestrzeni wieków

Lesstoria, czyli lesbijska herstoria(1) polskiego ruchu feministycznego i LGBTQ+, sięga wiele wieków wstecz. Wbrew powszechnej opinii, nie zaczęła się w 1989 roku – zwykle uznawanym za moment narodzin lesbijskiego aktywizmu w Polsce.

 

Entuzjastki, pisarki i klawesynistki

O relacjach lesbijskich w XIX wieku najczęściej dowiadujemy się z osobistych korespondencji, notatek lub pamiętników pozostawionych w domowych archiwach, czasem zaś możemy się ich jedynie domyślać na podstawie strzępków informacji, wspomnień i historycznych źródeł. Choć wiele lesbijek z tego okresu zapisało się w polskiej historii społecznej, kulturowej i naukowej, ich związki nie zawsze były publiczne.

Jak podaje kalendarium LESteśmy – byłyśmy. Odnajdywanie historii lesbijek w Polsce przygotowane przez Porozumienie Lesbijek (Górska i in., n.d.)(2), już w 1841 roku w piśmie „Pierwiosnek” ukazał się wiersz Narcyzy Żmichowskiej „Szczęście poety”, uznawany za manifest ruchu kobiecego Entuzjastek. Dzięki osobistej korespondencji tej „XIX-wiecznej ikony safickiej kultury w Polsce” wiemy też, że jej miłość do Pauliny Zbyszewskiej stała się inspiracją do napisania powieści Poganka (Dżabagina, 2022).

Pierwsza połowa XX wieku to z kolei okres działalności Towarzystwa Budowlanego Urzędniczek Pocztowych w Krakowie pod przewodnictwem Władysławy Habichtówny, partnerki Elżbiety Ciechanowskiej (Górska i in., n.d.).

Ukazuje się wtedy również polskie tłumaczenie klasyki powieści lesbijskiej i transpłciowej Źródło samotności Radclyffe Hall z przedmową Ireny Krzywickiej, określone przez nią pierwszą powieścią „notorycznie i wyzywająco lesbijską” (Lis, 2025).

To także moment powołania Komitetu Obywatelskiego Pracy Kobiet z inicjatywy malarki i pisarki, Marii Dulębianki, wieloletniej partnerki Marii Konopnickiej. Konopnicka i Dulębianka spędziły razem 20 lat, inspirując się wzajemnie i wspierając, a także wspólnie edukując kobiety i walcząc o ich prawa (Janiszewska i in., 2024). Zapis ich relacji, którą możemy określić jako saficką, queerową, a także nienormatywną płciowo ze względu na odbiegający od epokowych norm kobiecości wygląd i zachowanie Dulębianki, odnajdujemy w pozostawionych przez nie listach.

W 1912 roku we Wrocławiu klawesynistka, pianistka i kompozytorka, Wanda Lewandowska, prezentuje zaprojektowany przez siebie klawesyn, a rok później otwiera pierwszą na świecie klasę gry na klawesynie w Akademii Muzycznej w Berlinie (Janiszewska i in., 2024). Przez ponad ćwierć wieku tworzy związek „w miłości i pracy” z Denise Restout, również klawesynistką, z którą przynależą do paryskich „lesbijskich kompletów”(3).

PRL-owska kultura i towarzyskość

Choć w okresie PRL-u nieheteronormatywność w Polsce (w odróżnieniu od innych krajów socjalistycznych) – w szczególności męska – nie jest kryminalizowania, stygmatyzację osób LGBTQ+ umacniają zarówno opozycja, w tym Kościół katolicki, jak i władze komunistyczne. Wśród masowych działań represyjnych milicji wymienia się akcję „Hiacynt”, polegającą na szantażowaniu, śledzeniu i aresztowaniu mężczyzn podejrzewanych o nieheteronormatywność. Lesbijek, biseksualistek i kobiecych osób queerowych ona jednak nie obejmuje – nie na nich także skupia się uwaga wielu stygmatyzujących opracowań medycznych i naukowych.

W II połowie XX wieku wątki lesbijskie pojawiają się na łamach prasy („Polityka”, „Życie Literackie”, harcerskie czasopismo młodzieżowe „Na przełaj”), w audycji „Rozmowy intymne”, a także wśród anonsów towarzyskich w gazetach(4). Z inicjatywy Leszka Truchlińskiego w 1983 roku we Wrocławiu powstaje lesbijsko-gejowska grupa ETAP, która nieoficjalnie wydaje czasopismo o tej samej nazwie (Szulc, 2018).

Okres PRL-u to też czas, w którym lesbijskie życie towarzyskie rozwija się w przestrzeniach kawiarnianych i klubowych w wielu miastach Polski, dodatkowo odbywają się także nieformalne zjazdy lesbijek, takie jak latem 1988 roku w Mielnie w wyniku „zamieszczenia anonsu prasowego w miesięczniku «Relaks» przez jedną z nich” (Górska i in., n.d.). Jak wspomina po latach jedna z uczestniczek spotkania, miesięcznik „Relaks”, czyli „pierwsze pisemko o tematyce towarzysko-rozrywkowej (…) w formacie zeszytu A5”, w większości wypełnione było „bardzo śmiałymi, jak na owe czasy, ogłoszeniami towarzyskimi” (Kowalska, Łuczak, 2005). Jedno z nich brzmiało:

Dziewczyna o szerokich horyzontach, lubiąca film, teatr, muzykę – pragnie poznać przyjaciółkę (szczerą i tolerancyjną) w wieku 21–28 lat.

Inny anons – połączony z zaproszeniem do wysyłania „fotoofert” – jest znacznie bardziej bezpośredni:

Pragnę nawiązać bliskie, serdeczne i przyjacielskie kontakty z kobietami różnej urody, wieku i o ciekawych zainteresowaniach. Jestem bardzo interesującą kobietą i odpowiem na każdy list nadesłany ze zdjęciem (Anonim, 1987, za: Archiwum Kobiet, 2025).

Babki i znachorki – kobieca solidarność sprzed 1956 roku

Zanim przyszli lekarze, były one – kobiety, które ryzykowały, by ratować inne kobiety.
W 1956 roku, gdy w Polsce zalegalizowano aborcję, lekarze ginekolodzy i położnicy otrzymali ogromną władzę – cała opieka nad porodami, poronieniami i aborcjami została przeniesiona do szpitali. Zresztą to symboliczne przekazanie władzy odbywało się na całym świecie wraz z powstaniem nowej specjalizacji medycznej – ginekologii położniczej. W tamtych czasach, lekarzami zostawali głównie mężczyźni. Przed 1956 rokiem kobiety również przerywały ciąże, ale z pomocą tzw. babek, czyli lokalnych akuszerek i znachorek. Używały one mniej lub bardziej bezpiecznych metod – naparów z ziół, płukanek czy nakłuwania błon płodowych.

W każdym mieście, miasteczku czy nawet wsi kobiety wiedziały, do kogo zwrócić się z problemem niechcianej ciąży. Ślady tej kobiecej solidarności można dziś odnaleźć głównie w aktach spraw sądowych – gdy tajemnice wychodziły na jaw, a akuszerki stawały przed wymiarem sprawiedliwości. Wiele tych eksperymentów było niebezpiecznych. Zdarzały się śmierci kobiet, zwłaszcza gdy strach przed karą powstrzymywał przed szukaniem pomocy lub gdy do placówki medycznej było po prostu zbyt daleko.

Po 1989 roku: lesbijskie grupy i periodyki

Wraz z upadkiem PRL-u w Polsce zaczynają formować się liczne, oficjalnie działające grupy lesbijskie i gejowskie. Dla przykładu Warszawski Ruch Homoseksualny, istniejący nieoficjalnie na terenie Warszawy od stycznia 1987 roku (Kostrzewa i in., 2009), został zarejestrowany w 1990 roku jako Ogólnopolskie Stowarzyszenie Grup Lambda obejmujące również inne miasta (Selerowicz, 1993). Przy Lambdzie Kraków powstaje z kolei grupa Lesbian Lambda (później grupa Safo), która organizuje w krakowskim lokalu „Magiel” cotygodniowe spotkania zrzeszające lesbijki (1992–1994) (Górska i in., n.d.).

Po 1989 roku ogłaszane są też manifesty formujące ruch i kulturę lesbijską w Polsce. W 1991 roku na łamach miesięcznika „Inaczej” ukazuje się list pod tytułem Czy w Polsce są lesbijki?, który nawołuje do kobiecych coming outów („Inaczej”, 1991, s. 19):

Kiedy zastanawiam się, czy w Polsce są lesbijki, z trudnością mogę uwierzyć, że tak. Wystarczy otworzyć którekolwiek z polskich pism zorientowanych homoseksualnie, aby zauważyć naszą nikłą obecność. Mam zatem prośbę do wszystkich lesbijek: pokażcie swoje twarze, poznajmy się – o tym, jak wielka jest tego potrzeba, nie będę przekonywała. Razem podarujemy sobie wolność, siłę, która pozwoli stworzyć własną społeczność.

W konsekwencji tego apelu grupa Lesbian Lambda organizuje zjazdy w Krakowie, Zakopanem, Warszawie i Bielsku-Białej, a do redakcji „Inaczej” spływają listy od dziewczyn i kobiet z całej Polski (Górska i in., n.d.) stanowiące refleksję nad (nie)obecnością i dyskryminacją lesbijek w Polsce.

Dwa lata później, w roku 1992, powstaje warszawska grupa Lambda Bilitis, a wkrótce później na łamach periodyku „Pełnym głosem” pojawiają się teksty o lesbijkach w polskim ruchu feministycznym (Lesbijki w Polsce. Problemy z Kościołem czy Lesbijka z dzieckiem Marzeny Stany) (Górska i in., n.d.). Zarówno te, jak i bardziej oddolne teksty umożliwiają późniejsze, publiczne coming outy lesbijskie w mediach głównego nurtu – jak te Izabeli Filipiak wraz z jej partnerką w piśmie „Viva” czy Ygi Kostrzewy i Anki Zawadzkiej na okładce „Newsweeka”. Są też impulsem do organizacji akcji „Niech nas zobaczą” Kampanii Przeciw Homofobii (2003), której celem było wyrażenie sprzeciwu wobec homofobii w Polsce poprzez publiczną prezentację fotografii autorstwa Karoliny Breguły, przedstawiających nieheteronormatywne pary.

Lata 90. XX wieku i początek lat 2000. to także okres, w którym ukazuje się polska literatura poruszająca tematykę lesbijską (np. utwory Ewy Schilling czy Izabeli Filipiak), a także biuletyny, tomiki poetyckie i ziny skierowane wyłącznie do lesbijek, m.in. „Fioletowy Puls”, „Łechtaczka” czy „Wiersze lesbijek polskich”(5). To czas powstawania wielu kolektywów i inicjatyw lesbijskich, jak na przykład UFY w Warszawie: kobieco-queerowej „centry akcji i interakcji, otwartej na niezależne idee, które nie mieszczą się w przestrzeni komercyjnej” (Zaufaj UFIE, 2012). Odbywają się w niej koncerty, wernisaże, spotkania i warsztaty.

Lesbijskie studia i archiwa w Polsce

Okres transformacji ustrojowej to moment powstania grupy OLA-Archiwum – zarejestrowanej w 1998 roku jako pierwsze w Polsce Ogólnopolskie Feministyczne Archiwum Lesbijskie. Wydana przez nie po raz pierwszy w 1997 roku „Furia Pierwsza” (czasopismo literackie) była otwarcie lesbijska i sprzeciwiała się wymazywaniu lesbijskiej historii – również w feminizmie. Swoją nazwę wyjaśniała na wstępie do numeru w taki sposób:

Furia, gdy:
Ilekroć mowa o kobietach i ich prawach, nigdy o lesbijkach.
Ilekroć mowa o lesbijkach, tylekroć są one przedstawiane skrajnie
stereotypowo
Lub co najwyżej „pobłażliwie”
(…)
Ilekroć mowa o feminizmie nigdy o feminizmie lesbijskim.
(…)
Nieprzemilczanie własnej egzystencji umożliwia jej widzialność (Redakcja, 1997).

Archiwum prowadziło też bibliotekę, a także oddolne zajęcia akademickie przyciągające co roku liczne grono studentek (Stefaniuk, 2001; zob. też: Dynda, 2026).

Po 1989 roku zaczęto też tworzyć programy edukacyjne poświęcone studiom lesbijskim we współpracy ze środowiskami aktywistycznymi, na przykład w ramach Letniej Szkoły Feminizmu organizowanej we współpracy z Ośrodkiem Informacji Środowisk Kobiecych – OŚKa, inicjatywy Stowarzyszenie Kobiet Konsola z Poznania, Ulicy Siostrzanej, Fundacji Gender Center czy Fundacji Feminoteka (Grabowska, 2014). Powstają wtedy również strony internetowe i listy mailingowe skierowane wyłącznie do lesbijek, takie jak lista dyskusyjna Polles, Lesbijka.org czy portal Kobiety Kobietom, które stanowią współcześnie ważny, lesstoryczny zapis archiwalny działalności ruchu nie tylko lesbijskiego, lecz także queerowego i feministycznego w Polsce.

Twórzmy i odkrywajmy lesstorię

Lesstoria w Polsce jest jednak wciąż niewystarczająco dostępna i nieprzebadana, choć warto podkreślić, że w ostatnich latach pojawia się coraz więcej inicjatyw zainteresowanych odkrywaniem i pielęgnowaniem polskich narracji lesstorycznych. Archiwum Klubu Historycznego LGBTQIA i FEM Fundacji Q (zob. Fundacja Q – strona archiwum, n.d.), otwarcie QueerMuzeum Warszawa (zob. QueerMuzeum Warszawa, n.d.) czy działalność Stowarzyszenia Sistrum – Przestrzeni Kultury Lesbijskiej*, a w szczególności prowadzone przez nie L*AW Lesbijskie* Archiwum Wirtualne (zob. L*AW, n.d.), to tylko kilka z wielu przykładów takich inicjatyw. Ocaliły one wiele marginalizowanych artefaktów, takich jak materiały biograficzne i teksty kultury, pozostawionych przez lesbijki będące częścią ruchu feministycznego i LGBTQ+ w Polsce.

Barbara Dynda – doktora kulturoznawstwa, badaczka na Uniwersytecie Warszawskim i w
Polskiej Akademii Nauk. Zajmuje się oddolną kulturą i polityką feministyczno-queerową w
Polsce.

Źródła:

1. Herstoria, czyli historia pisana i opowiadana z perspektywy feministycznej.
2. Kalendarium powstało z inicjatywy Porozumienia Lesbijek (LBT); bez niego nie mógłby powstać niniejszy artykuł.
3. Chodzi o Paryski Salon Literacki Natalie Clifford Barney.
4. Mowa o „Kurierze Polskim” oraz pismach „Filo Express”, „Efebos”, „Relaks” i in. Zob. Górska, A. (oprac.), Weseli, A. (red. i koncepcja graficzna), Kostrzewa, Y. (współpraca) (n.d.). LESteśmy – byłyśmy. Odnajdywanie historii lesbijek w Polsce. Porozumienie Lesbijek (LBT), materiał archiwalny, zbiory własne (kalendarium nie jest już dostępne online).
5. O oddolnych narracjach lesbijskich z tego okresu piszę więcej w artykule Queering Sexual and Gender Citizenships in Anarcho-Feminist Zines in Post-Socialist Poland, a także z Olą Kamińska i Agatą Wnuk w publikacji Les* ziny: nieheteronormatywna kobiecość w polskich zinach. Zob. Dynda, B., Kamińska, O. i A. Wnuk (2022). Les ziny: Nieheteronormatywna kobiecość w polskich zinach. Biblioteka SISTRUM; Dynda, B. (2022). Queering sexual and gender citizenships in anarcho-feminist zines in post-socialist Poland. „The Canadian Journal of History” / „Annales canadiennes d’histoire”, 57(3), s. 385–419.

Literatura:

• Archiwum Kobiet (2025). Post na Facebooku z 15 stycznia, online; https://www.facebook.com/archiwumkobiet/posts/1117783816807516.
  Dżabagina, A. (2022). Zniszczenie i tajemnica. „Dwutygodnik”, 336, online; https://www.dwutygodnik.com/artykul/10157-zniszczenie-i-tajemnica.html.
• Dynda, B. (2022). Queering sexual and gender citizenships in anarcho-feminist zines in post-socialist Poland. „The Canadian Journal of History” / „Annales canadiennes d’histoire”, 57(3), s. 385–419.
• Dynda, B. (2026). Genealogie studiów genderowych i queerowych w Polsce: archiwa pedagogiki zaangażowanej i (auto)krytyki. „Teksty Drugie” (w druku).
• Dynda, B., Kamińska, O. i A. Wnuk (2022). Les ziny: Nieheteronormatywna kobiecość w polskich zinach. Biblioteka SISTRUM.
• Fundacja Q. – strona archiwum (n.d.). Centrum Archiwistyki Społecznej; https://zbioryspoleczne.pl/archiwa/PL_1053.
• Górska, A. (oprac.), Weseli, A. (red. i koncepcja graficzna), Kostrzewa, Y. (współpraca) (n.d.). LESteśmy – byłyśmy. Odnajdywanie historii lesbijek w Polsce. Porozumienie Lesbijek (LBT), materiał archiwalny, zbiory własne (kalendarium nie jest już dostępne online).
• Grabowska, M. (2014). Pomiędzy gender studies a „ideologią gender”: Edukacja antydyskryminacyjna w Polsce po 1989 roku. Fundacja im. Heinricha Bölla, online; https://pl.boell.org/pl/2014/01/07/pomiedzy-gender-studies-ideologia-gender.
• Janiszewska, K., Korzeniewska, M., Małgowska, A. i M. Rak (2024). Lesby* z Labrysami. Samouczka performatywna. Jak skutecznie się obnosić? Biblioteka SISTRUM.
• Kostrzewa, Y., Tomasik, K., Zabłocki, K., Pietras, M., Teodorczyk, M., Minałto, M. i W. Szot (2009). HomoWarszawa. Przewodnik kulturalno-historyczny. Wydawnictwo Abiekt.pl.
• Kowalska, A. i A. Łuczak (2005). Morze możliwości. Kobiety Kobietom, online; https://kobiety-kobietom.com/wydarzenia/art.php?art=2693.
• L*AW Lesbijskie* Archiwum Wirtualne (n.d). https://lesbijskiearchiwumwirtualne.pl/.
• Lis, R. (2025). „Kiedy wyschnie źródło samotności”. W: Hall, R. Źródło samotności (tłum. A. Ostrowska). Znak Literanova.
• QueerMuzeum Warszawa (n.d). https://queermuzeum.pl/.
• Redakcja (1997). Wstęp. „Furia Pierwsza”, 1, s. 3.
• Selerowicz, A. (1993). Leksykon kochających inaczej. Wydawnictwo SOFTPRESS.
• Stefaniuk, O. (2001). Lesbian studies i nieprzemilczanie własnej egzystencji. „Katedra”, 1, s. 57.
• Szulc, Ł. (2018). Transnational homosexuals in communist Poland: Cross-border flows in gay and lesbian magazines. Springer International Publishing.
• Zaufaj UFIE (2012). Instytut Rozwoju Kultury Alternatywnej, online; http://www.irka.com.pl/portal/News?news_id=7077.